Selecteer een pagina

Inleiding
Alweer een hele tijd geleden zag ik op de televisie een documentaire over zwakzinnige mensen. Ondanks hun verstandelijke beperking blonken zij uit in een specifieke bezigheid. De één tekende en schilderde als de beste, een ander was een rekenwonder en een derde speelde prachtig piano.
De documentaire ging verder op een bekend en drukbezocht plein in Parijs, waar de gehandicapte tekenaar gedurende vijf minuten naar een al even bekend monumentaal gebouw mocht kijken. Vervolgens werd de tekenaar − die het gebouw nog nooit had gezien − in een atelier aan het werk gezet. Hij tekende het gebouw na, tot mijn stomme verbazing in perfect perspectief en tot in de kleinste details. De amateuristische karikaturisten aan de voet van het gebouw vielen bij hem in het niet!
Daarna was het rekenwonder aan de beurt. Zijn capaciteiten waren ronduit verbluffend: met gemak en in sneltreinvaart rekende hij de ingewikkeldste bewerkingen uit het blote hoofd uit. In een vergelijkend wedstrijdje legde een hoogleraar in de wiskunde, gewapend met een rekenmachine, het tegen hem af.
Tenslotte mocht de pianist laten zien wat hij kon. Hij kreeg een koptelefoon opgezet, waaruit een topniveau piano-étude klonk die hij nog nooit gehoord had. Nadat het muziekstuk uit was, nam hij plaats achter de piano en speelde hij zonder haperen, foutloos en exact hetzelfde wat hij uit de koptelefoon had gehoord.
Met open mond zat ik te kijken. Wat konden zij, verstandelijk gehandicapten en zware autisten, wat wij, “normale” mensen, niet konden? Deze speciaalstudie is een mooie gelegenheid om dat uit te zoeken. Vandaar deze vrij hersenwetenschappelijke onderzoeksvraag: wat mankeert deze mensen en hoe kunnen deze laagbegaafde mensen zulke hoogbegaafde prestaties leveren? Hierover kun je meer lezen in deze literatuurstudie.

Wat mankeert ze?
De tekenaar, het rekenwonder en de musicus worden idiot savants genoemd. De Grote Vandale geeft de volgende betekenis voor savant: “geleerde, iemand van grote vakkennis,” wat in groot contrast staat tot het laatdunkende idiot. Deze “geleerde idioten” lijden aan het Savant syndroom. D.A. Treffer geeft als omschrijving van deze ziekte “een conditie waarbij personen met ernstige geestelijke beperkingen over spectaculaire eilandjes van briljante vermogens beschikken, die in schril en scherp contrast met de handicap staan.”
Dat blijkt wel uit het volgende voorbeeld: Derek Paravicini uit Engeland werd te vroeg geboren. Om zijn leven te redden gebruikten de doktoren zuurstoftherapie, waardoor Paravicini blind, en zijn ontwikkeling verstoord werd. Paravicini had ernstige leerproblemen, maar daar was niets van te merken wanneer hij piano speelde. Op vierjarige leeftijd speelde hij al heel wat geraffineerde melodietjes die hij her en der had gehoord. Op negenjarige leeftijd speelde hij in het Engels Koninklijk Filharmonisch Poporkest en vervolgens trad hij op in heel Europa. Paravicini is nu in de twintig en volgt lessen op een speciale muziekschool.
Wat kunnen ze?
Idiot savants blinken vaak uit in specifieke bezigheden, maar het soort van bezigheden blijft beperkt tot een vijftal categorieën: kunst, bliksemsnel kunnen rekenen en andere wiskundige vaardigheden, kalenderrekenen, muziek en overige vaardigheden. Dit kleine aantal vaardigheden, dat schraal afsteekt tegen het repertoire vaardigheden van een normaal persoon, is hoe dan ook spectaculair, en wordt door de savants over de hele wereld beheerst. Sommige savants hebben meerdere talenten.
KUNST: meestal tekenen of schilderen maar ook beeldhouwen, komt vaak voor.
WISKUNDIGE VAARDIGHEDEN, zoals bliksemsnel kunnen rekenen of het kunnen berekenen van priemgetallen, worden ook vaak gezien bij savants, terwijl ze vaak zelfs niet in staat zijn tot simpele rekenkundige berekeningen als optellen en aftrekken.
KALENDERREKENEN komt minder vaak voor. Er bestaat een autistische tweeling die in staat is uit te rekenen op bijvoorbeeld welke dag de twaalfde maart van het jaar 37 400 voor Christus, viel. Ze kunnen dat ook voor de twaalfde maart van het jaar 37 400 ná Christus, hun reikwijdte beslaat 40 000 jaar voor- en achteruit in de tijd. In de berekeningen nemen ze de schrikkeljaren mee. Als je ernaar vraagt, vertellen ze je ook wat het weer was op elke willekeurige dag van hun leven.
ANDERE VAARDIGHEDEN, zoals het onthouden van landkaarten en routes, het griezelig accuraat op het oog meten van afstanden, het beheersen van een enorm aantal talen, het bezitten van uitgebreide kennis van de geschiedenis, het bezitten van een uitzonderlijk verfijnd gehoor, tastzin, reukzin of smaakvermogen en het bezitten van een foutloos tijdsbesef, zonder behulp van een klok, komen voor.
MUZIEK is echter de meest voorkomende vaardigheid van savants: het maken van muziek en soms componeren ervan. Vooral het op het gehoor bespelen van de piano komt veel voor, maar het bespelen van percussie-instrumenten zoals de marimba of het drumstel komt ook voor. Vooral de combinatie van een geestelijke handicap, blindheid en muzikaal talent zorgt voor hoge prestaties onder savants.
Een vaardigheid van alle savants is het bezit van een fenomenaal geheugen, maar alleen voor hun specifieke bezigheden. Een puur muzikale savant zal geen woord in een andere taal kunnen leren, terwijl een savant die zijn talen wel spreekt geen enkel liedje kan leren.

D EREK PARAVICINI
Hoe krijg je het?
Voor het ontstaan van het Savant syndroom is geen concrete oorzaak aan te wijzen. Onderzoeken spreken elkaar tegen: wel of niet erfelijk bepaald, wel of niet genetisch bepaald? Waar ligt het dan wel aan? Waarschijnlijk ligt het aan de linker- en rechterhersenhelft van de savants. De meesten van hen hebben een beschadigde linkerhersenhelft (deze hersenhelft is verantwoordelijk voor de verbale vermogens en het abstract denken) die wordt gecompenseerd door de dominante rechterhelft (die meer te maken heeft met vaardigheden als ruimtelijke oriëntatie).
Ook een beschadigde linkerkant van de slaapkwab (zie afbeelding hieronder) wordt vaak waargenomen bij savants.
Het Savant syndroom kan ook ontstaan op latere leeftijd. Er zijn gevallen bekend van ouderen met dementie aan de frontale slaapkwab, die symptomen van het Savant syndroom begonnen te vertonen.
Onderzoekers vermoeden dat het slecht functioneren van het kortetermijn-geheugen, gecompenseerd door het buitengewoon goede langetermijn-geheugen, de reden is van het fenomenale geheugen van savants.
Autistisch, zwakzinnig, savant, prodigious savant?
Syndroom van Asperger, Savant syndroom?
Niet alle autisten zijn savants, niet alle savants zijn autistisch. Slechts één procent van de geestelijk gehandicapten heeft het Savant syndroom, tegenover maar liefst tien procent van de mensen met een autistische stoornis. Maar omdat er veel meer mensen met een andere geestelijke stoornis dan een autistische stoornis zijn, heeft slechts vijftig procent van de savants een autistische stoornis. De andere helft lijdt aan andere geestelijke afwijkingen.
Sommige savants, zoals de tekenaar, het rekenwonder en de pianist uit de inleiding, zijn zo goed in tekenen, rekenen en musiceren dat ze een speciale naam krijgen: prodigious savant. Prodigious betekent wonderbaarlijk, zo wonderbaarlijk goed zijn ze. Wereldwijd zijn er nog geen vijftig savants in leven die zo wonderbaarlijk goed zijn dat ze zo genoemd worden.
Om het nog ingewikkelder te maken: het Savant syndroom moet niet verward worden met het syndroom van Asperger. Er zijn parallellen te trekken tussen het Savant syndroom en het syndroom van Asperger (zoals een enorm geheugen, slechte sociale vaardigheden, de gehechtheid aan hun bezittingen en aan een duidelijke structuur, en de opvallende verhouding waarin het Savant syndroom voorkomt onder mannen en vrouwen), maar de mensen met het syndroom van Asperger hebben relatief betere sociale vaardigheden en een hoger gemiddeld IQ. Het Savant syndroom is dus een ergere vorm van het syndroom van Asperger.
Vaker bij mannen dan vrouwen
Het Savant syndroom komt zes keer vaker voor bij mannen dan bij vrouwen. Dat komt gedeeltelijk doordat deze verhouding, 6 : 1, ook van toepassing is op voorkomen van autistische stoornissen bij mannen en vrouwen. Aangezien de helft van de savants autistisch is, is de verhouding voor de helft verklaard. Maar ook bij andere afwijkingen, zoals stotteren, dyslexie, hyperactiviteit en nog meer stoornissen die leiden tot leerproblemen, ligt de verhouding tussen man en vrouw rond de zes op één.
De verklaring voor deze ongelijke verhouding ligt in de ontwikkelingen van de menselijke foetus − dus in de periode nog voor de geboorte. De linker- en de rechterhersenhelft van de foetus ontwikkelen zich verschillend: de rechterhersenhelft is allang volgroeid als de linker zich nog volop aan het ontwikkelen is. Daarom is de linkerhersenhelft een langere tijd kwetsbaar voor invloeden van buitenaf. Hierbij kun je denken aan het hormoon testosteron, dat slechts in lage concentraties voorkomt in vrouwelijke foetussen, maar dat veel meer aanwezig is in mannelijke foetussen. Bij hoge concentraties en in sommige gevallen, is het mannelijke testosteronhormoon schadelijk, voornamelijk voor de lang kwetsbare linkerhersenhelft en dat verklaart het hoge percentage mannelijke personen met een geestelijke afwijking, waaronder het Savant syndroom.

Hoe doen ze het?
Dan nu de prangende vraag: hoe krijgen ze het voor elkaar? Daarover zijn meerdere theorieën in omloop, want er is nog geen overkoepelende theorie die een verklaring heeft voor alle savants. Het zou kunnen liggen aan een fotografisch geheugen, van ouders geërfde vaardigheden (aanleg of talent), het feit dat ze zintuigen ontberen (denk hierbij aan de blinde pianist), of het feit dat ze juist een extra zintuig lijken te hebben (denk aan savants die extreem goed kunnen horen, voelen, ruiken of proeven) of een hoogontwikkeld geheugen. Maar deze theorieën schieten tekort.
Veel savants hebben helemaal geen fotografisch geheugen. Een fotografisch geheugen kan soms duiden op schade aan de linkerhersenhelft.
Uit een onderzoek onder vijfentwintig savants kwam naar voren dat in de drieëntwintig koppen tellende familie van slechts één savant, iemand vergelijkbare vaardigheden had.
Verscheidene onderzoeken hebben aangetoond dat het hebben van een goed geheugen niet genoeg kan zijn voor de prestaties die savants leveren.
Uit een ander onderzoek bleek dat sommige autistische savants een afwijking hebben waardoor ze moeilijk van een begrip of voorwerp het geheel zien (de patiënt ziet een auto, weet wat een auto is maar kan hem niet herkennen omdat hij het geheel niet ziet − hij ziet alleen ramen, ijzeren platen, wielen en deuren). Deze savants zouden zich, omdat ze toch niets anders waarnemen, ongestoord kunnen concentreren op hun specifieke bezigheid − en zo hun vaardigheid kunnen perfectioneren.
Een omstreden theorie luidt dat savants, maar ook mensen met het syndroom van Asperger, zo goed zijn in bepaalde bezigheden omdat ze door de overmatige blootstelling aan het mannelijke testosteron alleen maar puur mannelijke eigenschappen hebben: ruimtelijk inzicht en het herkennen en maken van systemen, en dat ten koste van typisch vrouwelijke eigenschappen: sociale vaardigheden. Maar dat zou betekenen dat mannen in essentie allemaal kaartlezende autisten zijn
en vrouwen leeghoofdige maar sociale wezens, wat deze theorie
TRISTAN MENDOZA ongeloofwaardig maakt.
De meest waarschijnlijke theorie is dat de oorzaak van hun kunnen ligt in de beschadigde linkerhersenhelft en de dominante rechterhersenhelft. Voor de vijf categorieën vaardigheden waarin savants doorgaans uitblinken heeft een mens vooral de rechterhersenhelft nodig. Uit verschillende onderzoeken is gebleken dat deze rechterhersenhelft bij savants duidelijker beter ontwikkeld is dan de linkerhersenhelft. Een verstoord evenwicht tussen de linker- en rechterhersenhelft lijkt dus een voorwaarde te zijn, maar ook bovengenoemde factoren zoals aanleg spelen een rol.

Zit er een savant in ons allen? Recentelijk onderzoek
Onder de al eerder genoemde ouderen met afsterving van de frontale slaapkwab, is onderzoek gedaan. Bij vijf van hen werden verbluffende artistieke vaardigheden ontdekt, die ze niet eerder hadden gehad. Bij een voorheen gezond jongetje wiens linkerhersenhelft zwaar beschadigd was geraakt door een rondvliegende kogel, werden niet eerder aanwezige, savantische vaardigheden waargenomen. Het vermoeden bestaat dus dat de linkerhersenhelft de briljante vermogens van de rechterhersenhelft (gedeeltelijk) blokkeert.
Het zou dus handig zijn om voor een wiskundeproefwerk je linkerhersenhelft even uit te schakelen. Of dat mogelijk is? Jazeker. Bij vrijwillige proefpersonen werden eerst reken- en taaltestjes afgenomen. Vervolgens werd met speciale apparatuur de linkerhersenhelft tijdelijk uitgeschakeld en werden de testjes herhaald. Eenderde van de proefpersonen boekte vooruitgang met de uitgeschakelde linkerhersenhelft.
Onderzoekers vermoeden dat in de rechterhersenhelft bij ieder mens onvoorstelbaar grote hoeveelheden informatie (in de vorm van herinneringen) liggen opgeslagen. Omdat de linkerhersenhelft op een hoger en breder geörienteerd niveau werkt, en de mensen steeds meer van die hersenhelft gebruik maken, raakt de rechterhersenhelft een beetje ondergesneeuwd. De savants hebben een onbeperkte(re) toegang tot de informatie uit hun rechterhersenhelft, in tegenstelling tot normale mensen die moeten leven onder de tirannie van hun linkerhersenhelft. Zou je toch iets meer willen vernemen uit je onderbewuste? Dat kan. Ga gewoon in bed liggen, zorg dat je in slaap valt en de droom doet de rest!

Behandeling
Het Savant syndroom komt samen met autistische stoornissen of andere geestelijke afwijkingen, en moet daarom ook zodanig behandeld worden. Elke savant moet dus een andere behandeling krijgen, al naargelang zijn afwijking.
Het Savant syndroom kan, en dat is eigenlijk niet eens zo vreemd, wel bijdragen aan de kwaliteit van het leven van savants. De vaardigheden die de savant tentoonspreidt kunnen namelijk gebruikt worden als een opstapje naar contact en omgang met normaal functionerende mensen. De tekenaar uit de inleiding slaat misschien onbegrijpelijke wartaal uit, maar iedereen begrijpt zijn schilderijen. Zo ook de pianist: het publiek smult van zijn optredens. En al valt er absoluut geen gesprek te voeren met het rekenwonder: tussen de getallen komt hij zijn collega’s en vrienden tegen. Hun vaardigheden vormen een opstapje voor een beter sociaal contact met mensen, wat hun dagelijks leven weer een stuk makkelijker en draaglijker maakt.

Zijn savants artiesten?
De eerste reactie op de vraag of savants artiesten zijn, zal natuurlijk een volmondig “ja” zijn. Hoe anders zijn de schilderijen van de tekenaar wereldberoemd geworden en treedt de pianist op in binnen- en buitenland? Met zo’n virtuositeit en zo’n vakkennis ben je toch een artiest?
Toch zit er meer aan vast. Savants blijven namelijk verstoken van fantasie, die menig artiest inspireert tot creativiteit. Een van de criteria waaraan men autistische stoornissen herkent, is het totaal ontbreken van creativiteit (“verbeeldingsactiviteiten”). Voor de pianist zou het zelf componeren van een eigen muziekstuk het toppunt zijn van creativiteit. Maar dat is in het overgrote deel van de gevallen niet zo: maar een paar muciserende savants hebben ooit zelf gecomponeerd. D.A. Treffert heeft het componeren door savants onderzocht en is tot inzicht gekomen dat ze puur door wiskundig inzicht in de muzikale structuren de voorspelbare patronen gewoon verder uitzetten. Volgens hem blijft het componeertalent van savants beperkt tot improviseren en het maken van variaties op een thema.
Ook stelt hij dat hoe opmerkelijk hun muzikale vaardigheden ook mogen zijn, ze toch emotieloos en hartstochtloos blijven. Maar de behandelend psychiater van Derek Paravicini bestrijdt dat. Hij beweert dat Paravicini al lang gek geworden zou zijn zonder muziek, dat hij de muziek nodig heeft zijn frustraties kwijt te raken en dat zijn stemming wel degelijk te horen is in zijn muziek − althans in de keuze ervan. Is hij verdrietig, zal hij kiezen voor een stemmig muziekstuk, maar is hij gefrustreerd, zal hij liever een wild muziekstuk spelen.
Naast een beperking op het vlak van creativiteit, moet de savant dus ook inleveren op het vlak van emoties. Volgens kenners spelen savants alsof ze hun gevoelens slecht kunnen overbrengen, kinderlijk en naïef. Maar ook positieve termen vallen, zoals niet gemanipuleerd, zuiver en benijdenswaardig verfrissend. Hun kunst is dus onschuldig en zuiver en daarom valt het onder de rauwe kunst (art brut): gewoon kunst rechttoe rechtaan, mooi van zichzelf, zonder invloeden van buitenaf.
Als ik geen kennis had genomen van de kunststroming van de art brut, had ik Paravicini en anderen niet beschouwd als echte artiesten. Eerder als levende afspeelapparatuur. Je stopt er bladmuziek in en er komt een liedje uit! Maar nu de kunstwetenschappers er een goede term voor hebben zijn het wel artiesten: ze treden immers niet voor niets op over de hele wereld en ze bespelen hun instrument natuurlijk ook wel uitzonderlijk goed.

De bekendste savant
De beroemdste savant ter wereld is ongetwijfeld Raymond Babbit, de fictieve hoofdrolspeler in Rain Man. Deze rol is echter gebaseerd op een echt bestaande savant, die meer dan 8600 boeken uit zijn hoofd heeft geleerd. Hij heeft encyclopedische kennis van geografie, muziek, literatuur, geschiedenis, sport en negen andere onderwerpen. Hij kent de postcodes van elke middelgrote en grote stad in de Verenigde Staten. Omdat hij de landkaarten, die vooraan in het telefoonboek zitten, uit zijn hoofd heeft geleerd, kan hij je precies vertellen hoe je van de ene stad in de Verenigde Staten naar een andere kunt komen, en dan vertelt hij je erbij welke straten je moet nemen om in die stad op je bestemming te komen. Hij kan kalenderrekenen en musiceren, maar zijn meest verbazingwekkende vaardigheid komt nog: hij kan extreem snel lezen doordat hij, als hij een boek voor zich neemt, zijn linkeroog focust op de linkerpagina en zijn rechteroog focust op de rechterpagina. Hij leest de rechterpagina bovenaan nog voordat hij weet hoe de linkerpagina onderaan afloopt! DUSTIN HOFFMAN IN RAIN MAN
Conclusie
Veel vragen rondom savants zijn tot op de dag van vandaag onbeantwoord gebleven. Hoe zit het bijvoorbeeld met de savants die helemaal geen schade hebben aan hun linkerhersenhelft? Hoe zit het met de proefpersonen die geen betere resultaten behaalden voor hun testjes, ondanks de uitgeschakelde linkerhersenhelft?
Waarschijnlijk ligt het antwoord op de onderzoeksvraag toch in deze linkerhersenhelft. Normale mensen leven met een permanente blokkade op de rechterhersenhelft, maar dit is niet het geval bij de meeste savants. Het is dus vooral de onbeperkte toegang tot de rechterhersenhelft die hun in staat stelt deze prestaties te leveren. Ook de aanwezigheid van andere factoren, zoals aanleg, eventueel erfelijkheid, een goed ontwikkeld (fotografisch) geheugen, het ontberen van een bepaald zintuig of juist een fenomenale werking van een bepaald zintuig, spelen een rol.

Bronvermelding
Bij het maken van dit werkstuk heb ik jammer genoeg geen gebruik kunnen maken van echte boeken. In de grote bibliotheek was geen boek te vinden over savants en dikke boeken over autisme en andere geestelijke afwijkingen tipten het onderwerp helemaal niet of slechts heel even aan. Zelfs dezelfde zoekresultaten in het Engels leverden niets op.
Blij was ik met het vinden van een goede site met betrouwbare informatie: de medische site van de Wisconsin Medical Society, de grootste vereniging van doktoren op het internet, die de patiënt goede en betrouwbare informatie wil verschaffen. Ook heb ik gebruik gemaakt van de online openbare encyclopedie Wikipedia.org. Ook heb ik rondgesurfd op sites van savants, uit interesse en voor interessante plaatjes. Tot slot heb ik wat online vertaalmachines geraadpleegd voor met name de medische termen uit de Engelse teksten. De gebruikte links:
http://en.wikipedia.org/wiki/Savant_syndrome Wikipedia site over savants
http://www.wisconsinmedicalsociety.org/savant/default.cfm D.A. Treffers site over savants van Wisconsin Medical Society
http://www.wisconsinmedicalsociety.org/savant/faq.cfm D. A. Treffers site, frequently asked questions over savants van Wisconsin Medical Society
http://www.wisconsinmedicalsociety.org/resources/about/default.cfm Wisconsin Medical Society site over Wisconsin Medical Society
http://pandorasdoos.skynetblogs.be/ Nederlandstalige kunstbeschouwing van savants
http://www.wismed.com/foundation/wawro.htm site van Richard Wawro
http://www.wawro.net site van Richard Wawro
http://www.pinglian.com/ site van Ping Lian Yeak
http://www.euroglot.nl vertaalsite
http://www.freetranslations.com vertaalsite

Evaluatie
Ik vond het merendeels leuk om aan deze speciaalstudie te werken. Het onderwerp sprak me oprecht aan (interesse voor het onderwerp van een werkstuk is meestal relatief, maar hier nu eens niet), ik vond het gegeven dat laagbegaafde mensen op hun eigen vlak heel hoogbegaafd kunnen scoren erg interessant. Over sommige savants over wie ik las, viel ik haast achterover van verbazing. Dat gaf wel een goede drijfveer om echt te weten te komen hoe hun afwijkingen werken.
Natuurlijk zaten er ook mindere leuke kanten aan het schrijven van het verslag. Het was jammer dat ik maar één Nederlandse bron heb kunnen gebruiken, omdat de Nederlandse literatuur gewoonweg tekortschoot. Het was soms echt doorbijten door de Engelstalige wetenschappelijke lectuur, maar als je gewend raakt aan de moeilijke manier van formuleren ben je er blij mee dat het zo ondubbelzinnig en zorgvuldig geformuleerd is. Ik schrok ook terug van de wetenschappelijke diepgang van de informatie, die ik samengevat en makkelijker leesbaar gemaakt heb.
Maar al met al was het een leuk werkstuk om te maken!